Kan een huwelijk nietig worden verklaard?

Ja, een huwelijk kan nietig worden verklaard, maar alleen door een rechter en alleen in een beperkt aantal situaties. Het gaat dan om huwelijken die volgens de wet nooit geldig tot stand zijn gekomen, bijvoorbeeld omdat iemand al getrouwd was, omdat de partners te nauw verwant zijn, omdat er dwang of bedrog in het spel was, of omdat de voltrekking niet door een bevoegde ambtenaar is gedaan. Ieder dossier ligt anders, dus leg het voor aan een advocaat familierecht voordat je stappen zet.

Het verschil met scheiden is het vertrekpunt. Bij een scheiding beëindig je een huwelijk dat geldig was; bij een nietigverklaring stelt de rechter vast dat er juridisch gezien geen geldig huwelijk is geweest. Dat klinkt aantrekkelijker dan het in de praktijk is, want de gronden zijn eng omschreven, je moet ze kunnen onderbouwen, en de gevolgen voor kinderen, naam en bezittingen worden niet zomaar teruggedraaid. In veel dossiers is een scheiding daarom de kortere en goedkopere weg, ook als het huwelijk kort heeft geduurd.

Wat is het verschil tussen nietigverklaring, scheiding en ontbinding?

Drie begrippen die vaak door elkaar lopen:

• Nietigverklaring: de rechter spreekt uit dat het huwelijk niet geldig is gesloten. Je hebt een rechterlijke uitspraak nodig; je kunt een huwelijk niet zelf ongeldig verklaren, ook niet als jullie het er allebei over eens zijn.
• Scheiding: het huwelijk was geldig en wordt beëindigd. In Nederland gaat dat via de rechtbank, in België via de familierechtbank, die deel uitmaakt van de rechtbank van eerste aanleg.
• Vernietigbaar tegenover van rechtswege nietig: bij sommige gebreken kan alleen een beperkte kring mensen de zaak aanhangig maken en geldt er een termijn, bij andere kan ook het openbaar ministerie optreden. Welke categorie jouw situatie is, bepaalt wie er naar de rechter kan stappen en hoe lang je nog kunt.

Een kerkelijke vernietiging staat hier volledig los van: zo'n uitspraak verandert niets aan je burgerlijke staat, en omgekeerd verandert een rechter niets aan je kerkelijke situatie.

Welke gronden komen in aanmerking?

De wetgever werkt met een gesloten lijst, en die lijst is in Nederland en België vergelijkbaar van opzet maar niet identiek van inhoud. In grote lijnen gaat het om:

• Een van de partners was op de huwelijksdag al gehuwd of had een geregistreerd partnerschap dat nog liep.
• De partners zijn te nauw aan elkaar verwant.
• Een van de partners was wettelijk nog niet oud genoeg of kon zijn wil niet geldig uiten.
• Er was dwang, bedreiging of bedrog over de persoon, zoals bij een gedwongen huwelijk.
• Het huwelijk is aangegaan met een ander doel dan samenleven, bijvoorbeeld uitsluitend om een verblijfsrecht te verkrijgen.
• De voltrekking voldeed niet aan vormvereisten, zoals een onbevoegde ambtenaar of het ontbreken van het vereiste aantal getuigen.

Of een grond opgaat, hangt af van bewijs en van wat er in de akte staat. Laat een advocaat de huwelijksakte en de stukken van de aangifte erbij leggen voordat je een procedure start.

Hoe verloopt de procedure in Nederland en in België?

In Nederland dien je een verzoek in bij de rechtbank, via een advocaat. De rechtbank kijkt of de aangevoerde grond onder de wettelijke opsomming valt, of de verzoeker daartoe bevoegd is en of een eventuele termijn nog open staat. Wordt het verzoek toegewezen, dan gaat de uitspraak naar de burgerlijke stand, die de registers aanpast.

In België loopt het via de rechtbank van eerste aanleg, in de praktijk de familierechtbank daarbinnen, en ook daar heb je een advocaat nodig. Het openbaar ministerie kan in bepaalde gevallen zelf optreden, bijvoorbeeld bij een vermoeden van een schijnhuwelijk. Net als in Nederland wordt de uitspraak na afloop in de akten verwerkt.

Wat je in beide landen kunt verwachten:

• Je hebt rechtsbijstand nodig; dit is geen formulier aan de balie.
• Er zitten griffierechten en advocaatkosten aan vast, en de doorlooptijd hangt af van de rechtbank en van de bewijslast.
• Is het huwelijk in het buitenland gesloten, dan komt er internationaal privaatrecht bij kijken en wordt het dossier zwaarder.

Over kosten of kansen in jouw dossier kunnen wij niets zeggen. Vraag bij een eerste gesprek om een inschatting op papier, en informeer of je in aanmerking komt voor gesubsidieerde rechtsbijstand of een pro-Deoregeling.

Wat betekent een nietigverklaring voor kinderen, naam en bezittingen?

Niet dat alles ongedaan wordt gemaakt. Kinderen die binnen het huwelijk zijn geboren, blijven jullie kinderen, en de afstamming en de regelingen rond gezag en onderhoud blijven bestaan. Een nietigverklaring is geen manier om daar iets aan te veranderen.

Voor vermogen en naam geldt dat de rechter en de wet kijken naar wie te goeder trouw was. Een partner die niets wist van het gebrek, wordt in de regel beschermd. Welke gevolgen de uitspraak heeft voor een gezamenlijke woning, voor pensioenaanspraken of voor een erfenis, hangt af van het soort huwelijksvermogensstelsel en van eventuele voorwaarden bij de notaris. Neem die papieren mee naar het gesprek. Hoe de vormen zich tot elkaar verhouden, staat in huwelijk, geregistreerd partnerschap of samenlevingscontract.

Wanneer is scheiden de praktischere weg?

Vrijwel altijd wanneer het huwelijk wel geldig is gesloten en jullie er allebei uit willen. Een scheiding vraagt geen bewijs van een gebrek bij de voltrekking, en bij onderling akkoord is de route korter. Een nietigverklaring is vooral aan de orde als de ongeldigheid zelf het probleem is, bijvoorbeeld bij dwang, bij een eerder huwelijk dat nog liep of bij een schijnhuwelijk waar een derde partij belang bij heeft.

Zet daarom eerst twee vragen naast elkaar: wil ik vaststellen dat dit huwelijk nooit geldig was, of wil ik er vooral uit? Verschilt het antwoord tussen jullie, dan is dat precies het punt om aan een advocaat voor te leggen. Gaan er daarna toch nieuwe plannen komen, dan kun je de praktische kant later oppakken met onze checklist; hoe een tweede keer trouwen in de praktijk loopt, lees je in voor de tweede keer trouwen.

Zo zetten jullie de eerste stappen

1. Verzamel de huwelijksakte, de stukken van de aangifte en eventuele voorwaarden van de notaris.
2. Schrijf per gebeurtenis op wat er is gebeurd, met data en namen van getuigen.
3. Vraag een eerste gesprek aan bij een advocaat familierecht in het land waar jullie wonen.
4. Laat in dat gesprek benoemen of jouw situatie onder de wettelijke gronden valt en of er een termijn loopt.
5. Vraag naar de kosten en naar een regeling voor rechtsbijstand.
6. Laat de advocaat de route naast een gewone scheiding zetten, inclusief doorlooptijd.
7. Informeer na een uitspraak bij de gemeente of stad of de registers zijn aangepast.